Hiv en kanker

Gegevens

01 september 2008

door Kees Rümke

Bepaalde vormen van kanker die volgens vroegere inzichten niets met hiv te maken hadden, blijken vaker voor te komen bij hiv-positieven dan in de algemene bevolking. Het ouder kunnen worden met hiv heeft ons dit geleerd. Levensstijl, het laagste CD4-aantal ooit, het huidige CD4-aantal en hiv zelf zullen hier een rol spelen. Maar hoe de verbanden exact liggen is nog niet bekend.

Door de komst van combinatietherapie zijn de aidsgerelateerde vormen van kanker niet meer de meest voorkomende vormen van kanker bij mensen met hiv. Als hiv-positieven kanker krijgen dan is de kans het grootst dat zij een andere vorm van kanker krijgen.
De aidsgerelateerde vormen van kanker zijn Kaposi sarcoom, non-Hodgkin lymfoom (bepaalde vorm van lymfklierkanker) en ernstige baarmoederhalskanker.
Aangezien veel mensen de begrippen hiv en aids door elkaar halen, is aidsgerelateerd misschien een lastig begrip. Als je één van deze vormen van kanker krijgt, krijg je de diagnose aids. De aidsgerelateerde vormen van kanker komen sinds de komst van combinatietherapie veel minder vaak voor. Een uitzondering is baarmoederhalskanker dat nog even vaak voor lijkt te komen.

Je krijgt er geen aids van
Er is een aantal andere vormen van kanker die niet tot de diagnose aids leiden. Een aantal van deze niet-aidsgerelateerde vormen van kanker lijkt bij hiv-positieven vaker voor te komen dan bij hiv-negatieven. Ze zijn dus niet-aidsgerelateerd, maar waarschijnlijk wel hiv-gerelateerd. Ze behoren tot een serie van aandoeningen waarvan men zich sinds enige tijd realiseert dat ze met hiv te maken hebben.
Wat is er aan de hand? Komt het door de verzwakte afweer, of komt het door het hiv zelf?

Om welke vormen van kanker gaat het?
In mei 2008 is in de Annals of Internal Medicine een artikel van Patel en anderen verschenen over kanker bij hiv-positieven en hiv-negatieven. Ze keken naar het vóórkomen van aidsgerelateerde en niet-aidsgerelateerde vormen van kanker tussen 1992 en 2003 bij 55.000 hiv-positieven in de VS. Ze vergeleken dat met de cijfers die bekend zijn over kanker bij de algemene bevolking.
Een aantal vormen van kanker komt, ook na de komst van combinatietherapie, bij hiv-positieven vaker voor dan bij de algemene bevolking. Het verschil bij anuskanker is het grootst. Daarop volgen: Hodgkin lymfoom, leverkanker, melanoom (een vorm van huidkanker), keelkanker, leukemie (bloedkanker), darmkanker, nierkanker. Eén schrale troost: prostaatkanker zou, volgens het onderzoek, minder vaak voorkomen bij hiv-positieven.

Hoe vaak komt het voor?
Bedenk dat veel vormen van kanker zeldzaam zijn. Als een dergelijke vorm van kanker bij hiv-positieven veel vaker voorkomt, dan kan die kanker bij hiv-positieven nog steeds zeldzaam zijn.
Kaposi sarcoom was volgens het onderzoek tussen 2000 en 2003 onder hiv-positieven de meest voorkomende vorm van kanker. Per 100.000 mensen kregen 356 hiv-positieven per jaar deze kanker. Onder de algemene bevolking waren dat er 3. Alle andere vormen van kanker kwamen bij hiv-positieven zeldzamer voor. Zo kregen bijvoorbeeld 78 van de 100.000 hiv-positieven per jaar anuskanker. Bij de algemene bevolking was dat één persoon.
Dit zijn natuurlijk gemiddelden. Afhankelijk van de situatie loop je een kleiner of juist groter risico.
Opvallend in het onderzoek is dat het aantal mensen dat Kaposi Sarcoom krijgt in de loop der tijd niet alleen sterk is gedaald onder hiv-positieven, maar ook onder de algemene (Amerikaanse) bevolking. Dat is natuurlijk deels het gevolg van het feit dat hiv-positieven ook deel uitmaken van de algemene bevolking.

Risicofactoren
De onderzoekers keken ook naar de risicofactoren voor niet-aidsgerelateerde en aidsgerelateerde vormen van kanker. Uit onderzoek bleek dat gebruik van combinatietherapie de kans verlaagde op het krijgen van Kaposi sarcoom, non-Hodgkin lymfoom, baarmoederhalskanker, borstkanker, darmkanker en baarmoederhalskanker. Voor de meeste van deze soorten kanker is het laagste CD4-aantal dat je ooit hebt gehad juist een risicofactor. Dat geldt ook voor anuskanker.
Niet verbazingwekkend vormt co-infectie met hepatitis B of C een verhoogd risico voor het krijgen van leverkanker.

Anus- en longkanker
Anuskanker komt tegenwoordig zelfs veel vaker voor dan voor de komst van combinatietherapie. Combinatietherapie is natuurlijk niet zelf de oorzaak daarvan. Dankzij combinatietherapie blijven hiv-positieven langer leven en anuskanker komt kennelijk toch ook voor bij mensen met een relatief hoog CD4-aantal. De verwekker van anuskanker is het virus HPV. Dat virus kan ook baarmoederhalskanker veroorzaken. Die kanker is, zoals gezegd, onder hiv-positieven niet af- of toegenomen.
Dat longkanker vaker bij hiv-positieven voorkomt dan bij de algemene bevolking wordt niet alleen veroorzaakt doordat hiv-positieven misschien meer roken. Ook als je de cijfers daarvoor corrigeert, blijft er nog een verband bestaan.

Afweer en kanker
Het grote onderzoek DAD waarin duizenden hiv-positieven die combinatietherapie gebruiken gevolgd worden laat zien dat de afweer een rol speelt. De aidsgerelateerde vormen van kanker komen minder vaak voor naarmate de afweer krachtiger is.
Bij een hoger CD4-aantal neemt ook het vóórkomen van niet-aidsgerelateerde kanker af. Maar die afname begint pas bij een iets betere afweer. Wanneer het aantal CD4-cellen hoger is dan 500 dan worden ook deze vormen van kanker zeldzaam.
Leeftijd speelt natuurlijk ook een rol. Naarmate je ouder wordt, wordt de kans om kanker te krijgen des te groter. En dankzij combinatietherapie worden meer hiv-positieven oud.

Meerdere factoren
Er spelen verschillende factoren een rol bij het vaker vóórkomen van bepaalde vormen van kanker bij hiv-positieven. Voor baarmoederhalskanker, anuskanker en leverkanker als gevolg van hepatitis B of C geldt dat de veroorzakende virussen op vergelijkbare wijze worden overgedragen als hiv. Wie dus een hiv-infectie heeft, heeft dus ook risico gelopen voor het krijgen van die virussen.
De afweer speelt een rol. Dan gaat het om het laagste CD4-aantal dat je ooit hebt gehad. Hoe lager dat was, des te groter is de kans op vele vormen van kanker. Ook speelt het aantal CD4-cellen dat je nu hebt een rol. Hoe hoger dat is, des te kleiner de kans.

Hiv of de afweer?
Tot slot zal hiv zelf een rol spelen. Brian Gazzard hield op de IAS-conferentie in 2007 een lezing over oud worden met hiv. Daarin vertelde hij over een onderzoek naar het vóórkomen van kanker bij hiv-positieven en bij mensen die een transplantatie ondergingen. Bij transplantatiepatiënten wordt de afweer expres gesloopt. Zij hebben dus net als sommige hiv-positieven een sterk verzwakt immuunsysteem. De vormen van kanker waarover hij dia’s liet zien, kwamen bij beide groepen vaker voor dan bij de algemene bevolking. Sommige vormen van kanker kwamen vaker voor bij hiv-positieven dan bij transplantatiepatiënten. Dat geeft een hint dat hiv zelf een rol speelt, naast de verzwakte afweer. Andere vormen van kanker kwamen in beide groepen even vaak voor, en weer andere kwamen minder vaak voor bij hiv-positieven.

Tot slot
Bepaalde vormen van kanker komen vaker voor bij hiv-positieven dan in de algemene bevolking. Dat wil niet zeggen dat alle hiv-positieven nu opeens allemaal kanker krijgen. Waarom bij hiv-positieven vaker kanker voorkomt, is nog niet helemaal duidelijk. In de komende jaren zullen we daar (helaas) veel over leren.
De kans op het krijgen van kanker neemt bij het ouder worden wel toe. Hiv-positieven en hun artsen moeten daarop alert zijn.

• < Vorige
• Volgende >